فلزکاری
۱۵ بهمن

فلزکاری چیست؟

فلزکاری، فرآیند کار بر روی فلزات برای تولید و ساخت محصولات فلزی است. فلزکاری بخشی از تمدن انسان امروز محسوب می شود.

این علم مطالعه تمام ویژگی های فلزات را در بر می گیرد.صنعت فلزکاری به دوبخش تقسیم می شود:

  • خالص سازی عناصر فلز
  • تغییر شکل فلز پس از ذوب در کوره.

مواد اولیه

سنگ هایی که در خود دارای مقادیری فلز هستند ۷۰ درصد ماده اولیه این صنعت را فراهم می کنند که پس از جداسازی در صنایع مختلف به کار گرفته خواهد شد.

ساختار بیشتر فلزات شامل دو شکل مخلوط و یا ترکیب شیمیایی می باشد همانند مالاکیت،کولین،بورنیت،آروزیت و کالکوپیریت(سنگ زیبا با رگه های طلایی مانند که اغلب این رگه ها با طلا اشتباه گرفته می شود.)

مراحل جداسازی فلزات متفاوت است؛ولی اغلب آنها را با گرمادهی زیاد از هم جدا می کنندو برخی دیگر هم در طی واکنش های شمیایی خالص سازی می شوند.

index

انواع فلزات

دسته بندی فلزات در صنعت دارای اشکال مختلفی است برای مثال:

  1. فلزات سیاه و آلیاژ دهنده (با هم آمیز): آهن ، منگنز ، کروم ، تیتان ، ونادیم، نیکل ، کوبالت ، ولفرام و غیره.
  2. فلزات رنگی: آلومینیوم ، مس ، روی ، سرب ، قلع ، سرمه، بیسموت و جیوه .
  3. فلزات نجیب: طلا ، نقره، فلزات گروپ پلاتین {پلادیم ، ایریدیم ، رودیم ، روتینیم ، اوسمیم }.
  4. عناصر رادیواکتیو: اورانیم،رادیم ، توریم .
  5. فلزات نادر: لیتیم، بیریلیم ، روبیدیم ، سیزیم، هافنیم، سکاندیم ، گالیم ، رینیم ، کادمیم ، اِندیم ، تالیم ، جرمنیم ، سیلینیم ، تیلوریم ، تانتالیم ، نیوبیم و سرکونیم .
  6. عناصر فلزی نادر خاکی: لنتان ، سیریم ، پرازیدیم ، نیودیم ، پرومیتیم ، سماریم ، ایتیریم، یوروپیم ، گادونیم ، تیربیم ، دیسپروزیم ، هالمیم ، ایربیم ، تولیم ، ایتیربیم و لوتیسی

یکی دیگر از موارد مهم در صنعت علاوه بر شکل پذیر بودن،قدرت استحکام بالاست،برای این امر از فلزات دارای مقاومت بالا در افزایش استحکام فلز دیگر بهره می گیرند.

تاریخچه فلزکاری

باستان شناسان در پژوهش های خود به این نتیجه رسیدند که در عصر باستان سفال و چوب بر فلزات برتری داشتند. ولی رفته رفته انسان ها به قابلیت های گوناگون و ویژگی های متفاوت فلزات مانند استحکام و سختی و دوام و غیره پی بردند ودر ساخت ابزار آلات کشاورزی یا ادوات جنگی،فلزات را جایگزین استخوان حیوانات ، سنگ و چوب کردند.

بنا براین آشنایی با فلزات و استفاده از آنها در هزاره هشتم پیش از میلاد،گام مهمی در جهت شکل گیری تمدن کنونی بشر برداشته است.

باستان شناسان در پژوهش های خود می توانند از فلزات به عنوان یکی از بهترین مدارک برای تحقیقات تاریخی و علمی خود استفاده کنند.علت این امر دوام،استحکام و مقاومت بالای فلزات در گذر تاریخ است.

ghalamzani

فلزات و صنایع دستی

به وسایلی که با دست ساخته می شود صنایع دستی گفته می شود.رشته های فلزکاری و تراش کاری با فلزات و سنگهای ارزشمند مثل طلا و نقره در صنایع سبک و ظریف به کار می رود.فلزکاری از جمله هنرها و صنایع دستی ایرانیان است.یکی از دوره های رونق فلزکاری، دوره صفوی است.

رونق فلزکاری در ایران

دست یابی به فلز وکشف معادن آن از زمان های بسیار قدیم در ایران باعث پای ریزی صنعتی شد که کاملا با صنایع رایج آن زمان مثل سفالگری و غیره تفاوت داشت.

تاریخ ۷۰۰ ساله صنعت فلزکاری در ایران دلیل واضح و مبینی به دست یابی هنرمندان این مرز و بوم وتکامل این صنعت در طی قرن های گذشته است.

در میان آشکارترین و مهم ترین دست آورد های هنر و فناوری ایرانیان در عصر باستان می توان به ساخت اشیاء از جنس های طلا و نقره وبرنز اشاره کرد که این اشیاء شامل ظروف و سلاح جنگی و زیور آلات و تزیینات لباس می شده است.

آثار خلق شده در دوره های مختلف زمانی متاثر از  فرهنگ بوده است که با سنت های نواحی هم جوار همراه شده و سبک های گوناگونی را به وجود آورده است.

*دوره هخامنشی

امپراطوری هخامنشیان توسط سلسله پادشاهان هخامنشی که در ایالت پارس واقع در جنوب غربی ایران ساکن بودند پایه گذاری گردید.در دوره هخامنشی فلزاتی چون طلا ، نقره ، برنز و آهن در ساخت ظروف و ادوات جنگی و یا زیورآلات تزئینی مورد استفاده قرار می گرفت، نمونه های متعددی از این اشیا از میراث هنر فلزکاری ایران اولیه یافت شده است مانند کاسه های لبه دار وکم عمق برای نوشیدنی ها،اشیای تزئینی،جواهرات ،تزئینات حیوان نما و …

از ابداعات دوره هخامنشی می توان به ریتون اشاره کرد که بخشی از آن مانند شیپور برای نوشیدن مایعات ساخته شده است. این شیپور به قسمت جلویی مجسمه حیوان متصل می شده است.

پس از شکل گیری امپراطوری در قرن  ۶ ق م میراث فلزکاری از اهمیت ویژه ای برخوردار شد چنانچه در منابع تاریخی ذکر شده است که برخی از نمونه های این میراث برای استفاده دربار هخامنشی ساخته می شدند و یا اغلب به صورت هدیه به کشورهای تابعه سلسله هخامنشی تقدیم می شدند.

*دوره اشکانیان و سلوکیان

اسکندر در پی کشور گشایی های خود در سرزمین های آسیایی،ایران را تصرف کرد و سلوکوس جانشین او در ایران شد.

در سومین قرن پیش از میلاد هم ارشک ایالت پارت در شرق ایران را تصاحب نمود.تنها چند نمونه از اشیای باقی مانده چون سالکر و فریر را می توان متعلق به این دوره دانست.

از میان مصنوعات فلزی ایران باستان که در مجموعه نمایشگاه های فریر و سالکر وجود دارد ۳۰ نمونه شیء از این اشیای موجود به دوره ساسانی تعلق دارد.

فلز به کار رفته در اغلب نمونه کارهای فلزی دوران ساسانیان نقره است که این نمونه ها نشانه تاثیرات آشکاری از صنایع رومی و بیزانسی است.

بیشتر ظروف نقره عصر ساسانی با موضوعات انسانی که درون مایه مذهبی و یا سیاسی دارند آمیخته گشته است.

 

220px-Britishmuseummasteranimalsbit

*دوره ساسانی :

اولین شاه ساسانی به نام اردشیر بابکان در سده دوم  میلادی حکومت ساسانی را تاسیس کرد وحکومت ساسانی تا سیطره کامل اسلام بر ایران ادامه داشت.

مدارک باقی مانده باستان شناسان اعم از سکه ها و کتیبه های به دست آمده گویای این است که سرزمین های پهناوری تحت تسلط حکومت ساسانیان بوده است و در آن زمان ساخت اشیاء فلزی به همراه دیگر هنرها موجب افزایش امر تجارت و باعث پیشرفت اقتصادحکومت ساسانی می شود. ناگفته نماند که آنچه را ما امرزه هنر اسلامی می نامیم تاحد زیادی بر پایه سنت و مهارتهای صنعتگران ساسانی میباشد.

با ارتباطات بازرگانی و جنگهای پی در پی ایرانیان و رومیان تاثیرات فرهنگی و هنری سایر اقلیم ها به خصوص روم و یونان به ایران وارد شد و تاثیرات این عوامل به خوبی در برخی اشیاء آن زمان قابل مشاهده است.

برای مثال می توان از نقاشی های زنان رقصنده در آن دوران نام برد که بارها به روی ظرفهای نقره ای ساسانی کشیده شده است یا کوزه ای با طراحی مردی قدرتمند (احتملا هرکول) که در حال نبرد با یک قوچ دیده می شودکه طرح این کوزه نشان دهنده تاثیرات هنر روم و یونان قدیم بر هنر ساسانی می باشد.

هنرهای ساسانی بالاخص هنر فلزکاری جزء هنرهای درباری به حساب می آیند . با این حال ممکن است در آن دوران کارگاههایی برای ساخت اشیاء هنری و گران قیمت درکنار کاخ های سلطنتی وجود داشته است .

در این کارگاهها از فلزاتی مانند نقره برای ساخت ظرفهای متنوع و از طلا برای زراندود کردن ظروف استفاده میشد.

در آن دوران هنر های مردمی هم از هنرهای درباری سرچشمه می گرفته است و در مواردی که توانایی استفاده از فلزات ارزشمند را نداشته اند از آلیاژ هایی کم قیمت نظیر سفید روی استفاده می کردند.

مهم ترین آثار فلزی که از دوران ساسانی به جا مانده ، ظرفهای فلزی هستند که تعدادی از آن ها زراندود شده است.

تعدادی از این ظرفهای نقره ای حامل نوشته هایی هستند که مشخص کننده نام مالک ظروف و نشان دهنده وزن آنها می باشد .

لازم به ذکر است که تا به حال اطلاعات قابل توجحی از محل ساخت ظروف فلز کاری به دست نیامده است .

buy-birth-month-necklace-1114

این ظروف شامل انواع مختلفی میباشد که که معمول ترین آن ها به صورت زیر می باشد :

  1. بشقاب ها :

بشقاب ها معمولا دارای دیواره کوتاه و با طرح هایی نظیر شکار شاهان وشاه برتخت نشسته همراه با خدمتکاران که با پس زمینه ای مانند پیچکها ، برگ های مو و … آراسته شده است ، می باشد .

  1. کاسه های نیمکره :

این ظروف با نقش های متفاوت مانند نوازندگان ، رقاصان و… همراه با نقش های زمینه ای بوده است.

  1. تنگها :

از لحاظ شکلی دارای تنوع زیادی بوده اند و اکثرا زراندود شده بودند .

  1. ظروف کشکولی :

ظروفی با طرح ها و نقش های متفاوت که طرح آن به شکل کشکول درویشان است .

  1. ریتونها :

ظرفهایی که برای نوشیدن آب یا مایعات مورد استفاده قرار می گرفته است .

*دوره صفویه

هنر فلزکاری در دوران صفویه را می توان شامل سه ویژگی مهم دانست:

نخست اینکه فلزکاری در این دوره ادامه فلزکاری دوره تیموریان و به ویژه مکتب خراسانی است.

دوم در زمان پادشاهی شاه عباس یکم دو مکتب فلزکاری خراسانی و آذربایجانی وجود داشتند.

و سوم اینکه مکتب خراسانی تاثیر زیادی بر مکتب سنتی ایران گذاشته است، بدون اینکه این تاثیر آشکارا و واضح باشد.تاثیر این مکتب را می توان در نمونه کارهای ارائه شده مشاهده نمود.

صنایع دستی فلزی

صنایع دستی فلزی به طور کلی بر چند دسته است:

* چلنگری(آهنگری سنتی) :

  1. افزار فلزی
  2. ژمود گری
  3. زِره بافی

* حکاکی روی فلز

* دَواتگری سنتی :

  1. خم کاری سنتی فلزات
  2. مس چکشی
  3. ورشو سازی

* زیور آلات سنتی :

  1. زیور آلات سنتی ترکمن
  2. زیور آلات شمال خراسان
  3. زیور آلات سنتی کردستان
  4. زیور آلات سنتی سیستان و بلوچستان
  5. زیور آلات سنتی یزد
  6. زیور آلات سنتی بختیاری

* قفل سازی سنتی

* قلم زنی :

  1. ریزه قلم
  2. سیاه قلم
  3. جُنده کاری
  4. مشبک
  5. قلم گیری

* کوفته گری(طلا و یا نقره کوبی روی فولاد)

  1. ساخت احجام فولادی سنتی

* ملیله سازی

* ضریح سازی

* علامت سازی

 

63970

دیدگاه بگذارید

یازده − 4 =