نساجی سنتی
۱۵ بهمن

نساجی سنتی چیست؟

تهیه پارچه به عنوان یکی از اولین نیازهای اصلی بشر برای پوشش تن خود سابقه ای دیرینه و حدودا به اندازه ی حیات بشر دارد. طی این مقاله به بررسی و شناخت بیشتر رشته ی نساجی سنتی به عنوان یکی از زیر رشته های مهم صنایع دستی خواهیم پرداخت.

ایرانیان نیز در استفاده از لباس های فاخر و تهیه ی پارچه های سنتی پیشینه ای طولانی دارند و از همان آغاز تمدن خود ، این هنر را به عنوان یکی از صنایع دستی مورد بهره برداری قرار داده اند.

تعریف نساجی:

نساجی به هنر بافتن رشته های نخ برای ایجاد پارچه می گویند. پارچه های بافته شده عموما یک رشته ی عمودی ( تار ) و یک رشته ی افقی ( پود ) دارند.

الیاف استفاده شده در نساجی سنتی ، کاملا طبیعی هستند. این الیاف یا از پشم و موی حیوانات تهیه می شوند. که شامل پشم گوسفند ، کرک شتر و یا موی بز هستند. یا از گیاهان و روییدنی ها استفاده می شود مانند نخ پنبه. و در اعلا ترین حالت آن از پیله کرم ابریشم استفاده می گردد. این رویه در نساجی صنعتی وجود ندارد و الیاف آن عموما غیر طبیعی هستند.

در نساجی سنتی اگرچه از وسایلی برای در هم بافتن نخ استفاده می گردد اما این وسایل از تکنولوژی روز استفاده نمی کنند و برای راه اندازی آنها نیروی انسانی به کار می آید و نه موتورهای برقی و الکتریکی.

این دستگاه های بافت شامل دو ، چهار و هشت وردی و نیز ژاکاردی است.

الیاف مورد استفاده در نساجی سنتی ، ابریشم طبیعی

الیاف مورد استفاده در نساجی سنتی ، ابریشم طبیعی

تاریخچه

نساجی به شیوه ی سنتی از قدیم الایام در میان عشایر ، روستاییان و نیز ساکنان شهرها مرسوم بوده است. شواهدی در دست است که تبدیل پشم به پارچه از حدود ۶۰۰۰ پیش مرسوم بوده است. تاریخ نویس مشهور یونانی “هرودوت” از رواج نساجی در ایران ، قبل از میلاد مسیح گفته است و در فردوسی نیز در کتاب شاهنامه از جمشید شاه به عنوان مخترع دستگاه بافندگی نام برده است.

آثار زیادی از انواع پارچه های ایرانی به دست آمده است. پارچه هایی به رنگ آبی آسمانی مربوط به دوره ی هخامنشیان ، پارچه های فاخر در دوره ی ساسانیان و پارچه های منقوش و دارای طرح که مربوط به دوره سلجوقیان است. آثار نساجی در هر دوره از موارد ، رنگ بندی و طرح های آن قابل شناسایی و تفکیک است. به طور مثال پارچه های دوره سلجوقیان تحت تاثیر آموزه های اسلامی قرار دارد ، طرح هایی نظیر تصویر انواع حیوان ، همراه با خطوط کوفی این پارچه ها را متمایز می نماید. همچنین این محصولات نساجی این دوره دارای رنگ بندی هایی نظیر سبز ، سفید و زمینه ی طلایی است . رنگ قرمز طلایی و نیز قهوه ای هم در این دوران مرسوم بوده است.

در دوره ی سلجوقیان شهرهای تبریز ، کاشان و یزد در صنعت نساجی سنتی فعال بوده اند و پارچه ای ابریشمی به نام المنیر که از جنس ابریشم بوده و به صورت دو پودی بافته می شده است در این دوره رواج می گیرد.

در قرون هفت و هشت هجری نیز بافته های این دسته از صنایع دستی بر اثر تعاملات با مغول ها که از حمله ی آن ها نشات گرفته بود به سبک های چینی گرایش پیدا کرد. صنعت نساجی و طرح پارچه ها شامل اژدها و حیواناتی که در افسانه های چینی از آن ها نام برده شده بود شد و گل های لوتوس و نیز ابرهای چینی که به آن تشی می گویند به نقوش سنتی قبلی اضافه شدند.

در دوران تیموریان صنعت نساجی به شکل سنتی به روزهای اوج خود نزدیک شد و تجار ایرانی ، پارچه های بافته شده در کارخانه های شهرهای اصفهان ، کاشان ، تبریز و یزد را به تمامی جهان اسلام و حتی خارج از آن صادر می کردند.

در دوران صفویان ، که هنر نمایی ایرانی در بسیاری از رشته های صنایع دستی به اوج رسید ، هنر نساجی سنتی نیز روزگار خوبی را سپری نمود. علاوه بر طرح های استثنایی ، انواعی از پارچه نظیر تافته و غیاث در اصفهان رواج پیدا کرد و پارچه هایی با نخ نقره و چند تار و پود نیز در کاشان بافته می شد. کرمان و یزد نیز در این دوره بافت پارچه های نفیسی مانند ترمه را آغاز کردند مه ادامه ی این روند در دوران کنونی نیز کاملا مشهود و محسوس است.

متقال ، پارچه قلمکار یا چیت سازی نیز در این دوره توسعه پیدا کرد و علاوه بر اصفهان و کاشان ، شهرهایی نظیر مشهد ، قم ، شیروان ، سلطانیه و اردستان هم کارگاه هایی برای بافت و تولید این صنایع دستی ایجاد کردند.

در دوران کنونی هم کم و بیش همین شهرهای پایتخت بافت و نساجی سنتی هستند و اصفهان ، یزد و کرمان سرآمد ددستبافت های سنتی در ایران می باشند.

persian_traditional_tools

دستگاه های نساجی سنتی:

کار بافت پارچه در این رشته از صنایع دستی با آویزان کردن نخ های تار از چوب و بستن وزنه به انتهای آن شروع می شود. در این روش پودها یک به یک از میان تار عبور می کنند. بقایای این شیوه را می توان در روش فعلی بافت حصیرها در استان یزد مشاهده نمود.

دستگاه های سنتی بافندگی که در زمره ی صنایع دستی و نساجی سنتی قرار می گیرد عبارت است از دوردی ، چهاروردی و هشت وردی و نیز ژاکارد سنتی. ویژگی های خاص نساجی سنتی که موجب می شود این بافته ها در زمره ی صنایع دستی قرارگیرند عبارت است از:

  • هر سه مرحله ی بافت با حرکات پا و یا دست بافنده انجام می گردد. پارچه شامل ایجاد دهنه کار ، پود گذاری و نیز دفتین زدن می باشد.
  • با توجه به امکان کنترل حرکت وردها می توان تنوع بالایی از پودهای رنگی را ایجاد نمود. این ویژگی راه  حضور خلاق و تاثیر گذار عامل انسانی در این صنعت دستی را باز می گذارد. و در نتیجه بافنده پارچه می تواند طرح های متعدد و متنوعی را ایجاد نماید.

رشته های نساجی سنتی:

نساجی سنتی به عنوان یکی از گروه های صنایع دستی ، دارای ۲۳ رشته مرتبط است. این رشته ها نیز خود زیر رشته هایی دارند که تعداد آنها ۲۶ زیر رشته می باشد. در ادامه لیست این رشته ها آمده است :

  1. جاجیم بافی
  2. گلیچ بافی
  3. متکازین
  4. احرامی بافی (سجاده بافی)
  5. کاربافی
  6. ابریشم بافی
  7. برک بافی
  8. پاشلق بافی
  9. چادر شب بافی
  10. ترمه بافی
  11. دارایی بافی
  12. زری بافی
  13. شعر بافی
  14. شال ترمه بافی
  15. عبا بافی
  16. عریض بافی
  17. ماشته بافی
  18. مخمل بافی
  19. موج بافی
  20. مرس بافی
  21. شال بافی
  22. چوقا بافی بختیاری
  23. نوار بافی

سازمان صنایع دستی کد بندی های فوق را برای رشته نساجی سنتی ارائه نموده است. هر یک از رشته های فوق با کد مشخص شده ی در کنار آن ها شناسایی می شوند.

دیدگاه بگذارید

1 × 2 =